• 08.05.2012
    Onderzoek

  • Onderzoek

    Performatieve Ruimte, over de reactivatie van de publieke ruimte

    Het publiek, dat bestaat niet meer in enkelvoud en het vormt zich niet meer in de openbaarheid (…).
    Willem Schinkel, Pleidooi voor Publiciteit in: Social Urban Space, 2010.

    Het belang van een publieke ruimte
    De publieke ruimte is een plek voor sociale interactie en biedt mensen de mogelijkheid om zich publiekelijk te manifesteren. Kledingstijl, een gestileerde fiets of een protestactie vormen persoonlijke of culturele uitingen waarmee mensen hun opvattingen tonen en zich met elkaar vergelijken. De publieke ruimte is de plek waar mensen zich tot elkaar verhouden. De achtergrond van deze mensen is steeds diverser, zij wonen steeds vaker in de stad, en steeds dichter op elkaar. Het belang van wederzijds begrip neemt daarmee toe. Juist in de publieke ruimte, waar uitwisseling plaatsvindt tussen uiteenlopende zienswijzen, komt dit begrip tot stand.

    Naast het sociaal-maatschappelijke belang zijn er ook economische redenen voor een goed functionerende publieke ruimte. De aantrekkelijkheid van een stad wordt grotendeels bepaald door haar publieke ruimte. Steden als Enschede en Eindhoven scoren hoger dan Rotterdam op de ranglijsten van beste binnenstad, juist vanwege de kwaliteit van de publieke ruimte.(1) Een goede publieke ruimte trekt vermogende bewoners, winkelend publiek en toeristen aan. Deze mensen maken het voor bedrijven aantrekkelijk om zich in de stad te vestigen. Maar met meer mensen op straat zijn er ook minder beveiligingscamera’s nodig, zitten de terrassen voller en is er minder leegstand.

    Veranderingen in de publieke ruimte
    De publieke ruimte staat echter onder druk. Er is weliswaar veel openbare ruimte, maar dat is niet vanzelfsprekend ook publieke ruimte. Openbare ruimte is de vrij toegankelijke ruimte tussen private domeinen. In de publieke ruimte vindt echter ook daadwerkelijk uitwisseling plaats tussen uiteenlopende groepen mensen. Dit domein biedt ruimte voor sociaal verkeer buiten de vriendenkring of familiebanden. Hier vindt het experiment plaats, worden mensen verrast en uitgedaagd om gevestigde ideeën los te laten.

    De van oorsprong vanzelfsprekende relatie tussen de openbare ruimte en het publieke leven is verdwenen. Tot in de jaren negentig van de vorige eeuw uitten mensen hun mening met pamfletten, posters, discussies en demonstraties in de publieke ruimte. De komst van het internet heeft een groot gedeelte daarvan verplaatst naar de virtuele wereld. Zelfs de massale fysieke demonstraties tijdens de Arabische lente vonden hun oorsprong in debatten op internet. De verplaatsing van het publiek debat naar het internet ontdoet de publieke ruimte van zijn functie als politiek toneel.

    Ook de druk vanuit de commercie beperkt de ruimte voor het publieke tot een minimum. Terrassen vullen de binnensteden en veel winkelgebieden zijn al niet meer toegankelijk voor hen van wie geen aankoop kan worden verwacht. Door de individualisering van de maatschappij gaan mensen steeds meer om met vergelijkbare groepen. Mensen bezoeken plekken waar ze zeker zijn gelijkgestemden te treffen en via internet wordt informatie gefilterd op de eigen voorkeur. Toevallige ontmoetingen met andersgezinden worden steeds sterker uitgesloten.

    Ten slotte is de openbare ruimte een marketinggereedschap geworden. De stad wordt geprogrammeerd als evenementenruimte met marathons, de start van de Tour de France en het Glowfestival. Steden ontlenen hier hun identiteit aan, maar garanderen geen diversiteit of permanente kwaliteit van de publieke ruimte. Door de verplaatsing van het debat naar het internet, de vercommercialisering van de openbare ruimte, de individualisering en het inzetten van de openbare ruimte als marketinginstrument is er steeds minder ruimte voor het publieke. Minder uitwisseling tussen verschillende maatschappelijke groepen is het gevolg, terwijl juist die uitwisseling van belang is voor de vorming van de eigen identiteit en het opdoen van nieuwe ervaringen.

    Het alternatief: de performatieve ruimte
    Het alternatief voor deze verarmde, weliswaar openbaar toegankelijke, maar toch nauwelijks publieke ruimte is de performatieve ruimte. In de performatieve ruimte worden mensen op elkaar en hun omgeving betrokken. Mensen worden uitgedaagd en gestimuleerd zodat ze graag op die plek willen zijn. De performatieve ruimte is geïnspireerd op performance art, een kunststroming uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Maatschappelijk engagement vormde de basis en men gaf dit gestalte door de organisatie van performances en happenings buiten de museummuren.

    Het actief betrekken van het publiek vormt ook bij de performatieve ruimte het uitgangspunt. De plek wordt als het ware geactiveerd door voorbijgangers te stimuleren tot handelen: te reageren op geluid, beweging of bijvoorbeeld een obstakel. Zitten kan, maar alleen door eerst je eigen bank te maken. Gewoon wandelen mag ook, maar misschien niet zonder ergens overheen te moeten springen. De ruimte wordt een creatieve vrijplaats die mensen uitnodigt om deel te nemen aan een dynamische plek. En daarmee is de performatieve ruimte ook een publieke ruimte; niet zozeer voor debat, als wel een plaats voor uitwisseling, het bekijken en bekeken worden; de grondslag van sociaal verkeer.

    Het ontwerp van de performatieve ruimte stimuleert activiteit. Het is gericht op direct effect, frictie, spel en onvoorspelbaarheid. Zoals verse sneeuw erom vraagt belopen te worden, daagt de performatieve ruimte uit tot activiteit. Het directe resultaat van het kraken van de sneeuw is onweerstaanbaar. Hetzelfde geldt voor frictie. Een gladde stoeprand prikkelt om er vanaf te glijden, ook al kent iedereen het risico om te vallen. De frictie, maar ook de onvoorspelbaarheid van de actie leiden tot spel.

    Iedereen wordt aangesproken zich de performatieve ruimte toe te eigenen. De performatieve ruimte stimuleert beweging maar is nadrukkelijk geen sportruimte. Waar sport deelnemers uitsluit door regels en de markering van een veld, betrekt de performatieve ruimte alle bezoekers bij de activiteit. De relatie tussen de gebruiker en de ruimte voorkomt dat de performatieve ruimte slechts een statisch kunstwerk wordt waar mensen van een afstand naar kunnen kijken. Tegelijkertijd is het ook geen eenmalige attractie door de ruimtelijke inpassing van de performatieve ruimte in de context.

    Bovendien biedt het ontwerp van de performatieve ruimte een mogelijkheid om een publieke ruimte te creëren op een locatie met een lage dichtheid. Ontwikkelingslocaties zoals Strijp-S in Eindhoven of Zeeburg in Amsterdam zijn onvoldoende bebouwd en hebben dus een overschot aan openbaar toegankelijke ruimte. Hier zijn echter de klassieke architectonische middelen voor het ontwerp van een publieke ruimte veelal ontoereikend. Het is niet mogelijk om een gesloten gevelwand te maken of een differentiatie aan te brengen tussen openheid en geslotenheid. Dit gereedschap van de architect kan op veel locaties niet meer toegepast worden. De performatieve ruimte daarentegen ontleent het publieke niet aan een afbakening van ruimte, maar aan de stimulans tot gebruik die van de ruimte uit gaat.

    Gedeelde verantwoordelijkheid
    Publieke ruimte betekent niet dat de verantwoordelijkheid exclusief bij de publieke sector ligt. Niet alleen de ‘maatschappij’ heeft baat bij een openbare ruimte die geliefd is, wordt bezocht of waar mensen langer verblijven. De performatieve ruimte is een concrete plek in de stad met winkels en kantoren in de buurt. Winkels die meer omzet maken wanneer de voorbijganger een bezoeker wordt. En kantoren waarvoor de ‘aantrekkelijke werkplek’ meer betekent dan een comfortabele bureaustoel. Als plek in de stad wordt de ruimte geliefd en haar bekendheid versterkt.

    Met dat gedeelde belang komt ook gedeelde verantwoordelijkheid. Niet langer staat alleen de gemeente aan de lat en hebben de gebruikers er slechts profijt van, ook de andere spelers in het veld hebben de plicht zorg te dragen voor de openbare ruimte. Vastgoedeigenaren, winkeliersvereniging, de multinational met het hoofdkantoor: in dit nieuwe economische model zijn zij degenen die bijdragen aan de realisatie van de performatieve ruimte.

    Onderzoek en ontwerp
    De afgelopen maanden is gewerkt aan zowel het onderzoek naar de performatieve ruimte als aan ontwerpen voor twee specifieke locaties. Beide treft u aan in dit bidbook. Achterin vindt u het onderzoek naar bestaande openbare en publieke ruimten en de wijze waarop de bezoeker hier aan deelneemt. Deze analyse heeft geleid tot een eerste inzicht in de eigenschappen van een performatieve ruimte. Tevens treft u hier het onderzoek aan naar de kunststroming performance art. Het schokeffect, de nadruk op het proces en het belang van het lichaam zijn motieven die indirect de betrokkenheid van de bezoeker bij het kunstwerk vergroten. De studie naar performance art heeft kennis opgeleverd over de middelen waarmee mensen tot deelname kunnen worden verleid.

    Voor twee locaties is een toegepast ontwerp gemaakt, uitgewerkt in een businesscase. Beide vindt u ingevouwen in het midden van dit bidbook. De eerste locatie betreft Strijp-S in Eindhoven. Dit voormalige Philips-terrein wordt de komende jaren langzaam getransformeerd tot tweede stadshart. Het ontwerp voor de publieke ruimte is van cruciaal belang om de eerste bewoners te trekken naar dit verder lege gebied. Het ontwerp van de semipermanente performatieve ruimte BELLEN verwijst naar de klokkentorens van een centrum van stad of dorp. Het ontwerp verleid de bewoners tot het maken van geluid en het markeren van hun aanwezigheid op het terrein.

    Rotterdam is de plek van de tweede businesscase. In Rotterdam willen we tijdelijke performatieve ruimten ontwerpen op het Schouwburgplein en het evenemententerrein in het Museumpark. Het ontwerp zoekt aansluiting bij de doelstelling van de gemeente om plekken tijdelijk te verlevendigen. Ook wanneer er geen evenementen zijn op deze pleinen is het van belang deze plekken in de stad te benutten. Het ontwerp KRULLEN is een oprolbaarplein waar de bezoeker zijn eigen zitplek kan creëren. Het actieve verblijf op de plek wordt zo gestimuleerd.

    Met het onderzoek en de eerste ontwerpen is de basis voor de performatieve ruimte gelegd. Voor de daadwerkelijke realisatie doen wij echter een beroep op u. Conditional Design zet graag haar expertise in op het gebied van de enscenering van het publiek, en Lilith Ronner van Hooijdonk biedt haar ervaring aan met ontwerp en uitvoering. Maar alleen met elkaar is het mogelijk om de voorstellen voor Rotterdam en Eindhoven ook te realiseren en zo de openbare ruimte weer tot publieke ruimte te maken.

    (1) www.meestgastvrijestad.nl